Musul Meselesi

Herşey İngilizler'in "Acaba Mezopotamya'da petrol var mıdır?" sorusunu sormalarıyla başladı. Basra Körfezi'nin diğer yakasında petrol bulan İngilizler'in tüm dikkati körfezin diğer tarafına, Osmanlı hakimiyetindeki bugünkü Irak topraklarına yöneldi. Ancak bölgede petrolün varlığındanhaberdar olan bir kişi daha vardı ve İngilizler'e burasını kolay kolay vermeye niyeti yoktu. Bu kişi, o politikayı bıraktığında İngilizler'in "Artık dış politika eskisi kadar zevkli olmayacak" dedikleri II. Abdülhamit'ti. Taraflar böylece masaya oturdular.

Açılışı Abdülhamit yaptı. İlk olarak petrolün yerini buldu ve sonrasında İngilizler'in başını büyük bir belaya soktu. Bu belanın adı Almanya'ydı. Bunu da Almanlar'a Bağdat demiryolunun inşası ve demiryolunun etrafında kalan şeritteki madenlerin işletilmesi hakkını vermesi, İngilizler'in gözünü diktiği topraklarda Almanlar'ın hasat toplaması anlamına geliyordu. İngilizler çılgına döndüler ve I.Dünya Savaşı'nın perde arkasındaki en büyük nedenlerinden birisi olan "petrol" tarihteki yerini aldı. Abdülhamit istediğini almış ve çok da büyük tavizler vermeden Almanlar ve başedemeyeceği İngilizleri birbirine düşürmüş ve ilk raundu kazanmıştı.

Bu arada "Yaşasın hürriyet" sesleri arasında Abdülhamit tahttan iniyor ve satranç masasının başına üç tane dahi (!) oturuyordu. I. Dünya Savaşı'nın çıkması da artık kaçınılmaz hale gelmişti. Abdülhamit'in İngiltere'yi direkt karşısına almayıp Almanlar'la cebelleşmesini sağlayan politika da terk edilip, Almanlar'la mutlak bir birlikteliğe gidildi ve Abdülhamit'in asla yapmayacağı şey yapılıp İngilizler'e karşı savaşa girildi. İngiltere için artık petrole kavuşmak için kuvvetli bir vesile vardı ve hemen harekete geçildi.

Bilindiği gibi İngilizler, işi kestirmeden bitirmek için Çanakkale Savaşı'na girdiler ancak büyük bir yenilgi elde etiiler. Sonrasında ise Irak'ın güneyine çıkarma yaptılar ancak bu sefer Kut-ul Amare'de hezimete uğradılar. Ancak kaynakları ve sevkiyat imkanları çok olan İngilizler daha büyük kuvvetlerle geldiler. Irak, diğer Arap toprakları gibi olmayıp; Kürt, Türkmen, Şii Arap, hatta Kafkasyalı gibi birçok unsurdan meydana geliyordu ve halkın ihanet etmemesi yüzünden İngiliz ilerleyişi zorlaşıyordu. Savaşın sonu geldiğinde Irak'ta savaş bütün hızıyla devam etmekteydi. Osmanlı'ların ısrarla ateşkes istemesine rağmen İngilizler'in petrol bölgelerini ele geçirmeden savaşı bitirmeye niyeti yoktu. Ama İngilizler petrol bölgesine az bir mesafe kala anlaşmayı imzaladılar. Petrol bölgesi kurtuldu denirken İngilizler devletlerarası hukuka aykırı bir hareketle petrol bölgesini ateşkesin ardından işgal ettiler.

Türk Kurtuluş Savaşı'nın başarıya ulaşmasıyla birlikte İngiltere de Musul'u kaybetmek üzere olduğunu görüyordu. Lozan barış görüşmelerinde İngiltere'nin önünde "yavuz hırsız" ı oynamak haricinde bir seçenek kalmamıştı. İngilizler, Lozan'a hazırlanırken Türk heyetinin sinirlerini yıpratacak bir çok hazırlık yapmıştı. Osmanlı döneminde bakanlık yapan hain bir Ermeni'nin emekli maaşını istemesine, İngiliz heyet başkanı Lord Curson'un Türkler'e veba yakıştırması yapmasına ve Avrupa'ya giden Türk vatandaşlarına karantina uygulanmasına kadar birçok saçma sorunla uğraşıldı. İngilizler Türk Heyeti'nin şifreli mesajlarını çözecek teknolojik altyapıları ile de Türk Heyeti'nin elindeki tüm kartları görüyorlardı. Ayrıca Musul'un yanında Hakkari ve çevresini isteyerek pazarlıkta cinlik yapmaya devam ediyorlardı.

Türk heyeti ise çoğunlukla iyi niyetli olsa da İngilizler'e oranla tecrübesiz kalıyordu. Görüşmeler sırasında alışverişe gittiği için görüşmeleri kaçıran delegeler olduğu gibi, yıllar sonra ölürken yaptığı hainliklerin utancını itiraf eden delegeler de mevcuttu.

Dünya artık yeni bir savaş istemiyordu ve İngilizler petrol açgözlülükleri yüzünden savaş başlatan kötü adamlar rolüne düşmek istemedikleri için görüşmelerde taviz vermeyip, olayı kendi çöplükleri olan Milletler Cemiyetine taşımak niyetindeydiler. Ateşkes anlaşması işgallerini yine ateşkes anlaşmasının bir hükmüne dayandırdılar, bölgede halk oylaması yapılması teklifini bölge halkının cahil olduğu ve birşeyden anlamadığı için yapılamayacağını ileri sürdüler, bölgeyi Irak'a bağlamak için yaşayan halkın çoğunun Kürt ve Türkmen olmasına rağmen halkın çoğunun Arap olduğuna dair yanlış nufüs bilgileri ortaya çıkardılar. Sonuç ne Lozan görüşmelerinde, ne de sorunun çözümü için toplanan Haliç Konferansı'nda uzlaşma yanlısı bir tutum izlediler. Sonuç olarak istediklerini aldılar ve sorun Milletler Cemiyetine ulaştı.

Milletler Cemiyeti'nde o zamanların "Amerikası" olan İngiltere aleyhine bir karar çıkması beklenmiyordu. Tertip edilen hakem heyeti, bölge halkının Türkiye lehine gösterilerini hiçe saydı ve olayı coğrafi yönüyle ele aldı. Sonuçta beklenen oldu ve Musul Irak'a bağlandı. Biz de belli bir para karşılığı anlaşmayı yaptık.

Türk hakimiyetinden çıkan Irak, hiçbir zaman sakin ve huzurlu bir dönem yaşayamadı. İngilizler bir süre sonra gerek çıkan isyanlar, gerekse dünyanın değişen konjonktürü nedeniyle yavaş yavaş hakimiyetlerini kaybettiler.Irak dünyanın süper güçlerinin satranç alanı oldu. Ülkeyi yöneten liderlerin hiçbiri doğal bir ölümle ölmedi. Kimi şüpheli bir kazada, kimi darbe sırasında, kimi idam sehpasında can verdi. İsyanlar, darbeler, savaşlar, birbirini izledi. Zaten İngilizler'in petrol hırsıyla kurdurdukları bu devlet yamalı bohça gibiydi. Kabile, din, mezhep, millet savaşları hiç bitmedi ve hala devam ediyor. Birkaç adamın petrol hırsı yüzünden birçok masum insan can verdi. Irak, dünyanın süper gücü denilen ülkelerin hümanizm ve modernlik maskesinin altındaki vahşi, hırslı ve pis yüzünü gösteren canlı bir abidedir.

ibrahimb@banksoft.com.tr